Trwa ładowanie...

 

Trwa zapisywanie na newsletter...

O polskim sektorze kosmicznym

Stan polskiego sektora kosmicznego, prezentujący podstawowe dane ilościowe i jakościowe (potencjał naukowo-techniczny) podmiotów zaangażowanych w rozwój tego sektora przedstawia  publikacja pod nazwą:  Sięgając gwiazd - polski sektor kosmiczny 4 lata w ESA (PDF 7 MB), wydana przez Ministerstwo Rozwoju i Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości. Uzupełniającą i wartościową informację o polskim członkostwie w ESA zawiera też krótki film przygotowany przez PARP.

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego przygotowało w roku 2017 w języku angielskim broszurę zawierającą informacje o sektorze naukowo-badawczym i szkolnictwa wyższego i jego podmiotach, zaangażowanych w tematykę badań naukowych i kształceniana potrzeby sektora kosmicznego. Broszura o nazwie "SPACE in SCIENCE, Polish Research and Highier Education Sector" dostępna jest w Internecie (PDF 8 MB).

Kluczowe podmioty w polskiej polityce kosmicznej

Struktura podmiotów sektora kosmicznego w Polsce

W celu skoordynowania działań związanych z członkostwem Polski w Europejskiej Agencji Kosmicznej oraz zgodnie z „Programem działań na rzecz rozwoju technologii kosmicznych i wykorzystywania systemów satelitarnych w Polsce”, Prezes Rady Ministrów Zarządzeniem nr 102 z 16 listopada 2012 roku (M.P. z dnia 16 listopada 2012 r. z późn. zm.) powołał organ pomocniczy - Międzyresortowy Zespół do spraw Polityki Kosmicznej w Polsce.Funkcję przewodniczącego Zespołu  pełni obecnie Pani  Jadwiga Emilewicz, Minister Przedsiębiorczości i Technologii. Zespół jest najważniejszym organem decyzyjnym, który odpowiada za kształtowanie polityki kosmicznej w Polsce, koordynuje działanie administracji rządowej w tym obszarze i podejmuje kluczowe decyzje, w tym o charakterze finansowym. W skład Zespołu wchodzą sekretarze i podsekretarze stanu z dwunastu ministerstw zaangażowanych w działalność kosmiczną w Polsce oraz przedstawiciele rządowych agencji wykonawczych:

  • Ministerstwo  Przedsiębiorczości i Technologii – jest resortem wiodącym w zakresie realizacji polskiej polityki kosmicznej, reprezentuje Polskę w Europejskiej Agencji Kosmicznej i na forach poświęconych polityce kosmicznej w Unii Europejskiej,
  • Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego – odpowiadające za badania naukowe ( Horyzont 2020, program Copernicus, Europejskie Obserwatorium Południowe ESO),
  • Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – odpowiadające za program Galileo w części PRS (Public Regulated Service),
  • Ministerstwo Obrony Narodowej – odpowiadające za aspekty wojskowe,
  • Ministerstwo Cyfryzacji – odpowiadające za program Galileo,
  • Ministerstwo Spraw Zagranicznych,
  • Ministerstwo Środowiska, odpowiadające za EUMETSAT,
  • Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej,
  • Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi,
  • Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa,
  • Ministerstwo Energii,
  • Ministerstwo Edukacji Narodowej,
  • Polska Agencja Kosmiczna POLSA,
  • Agencja Rozwoju Przemysłu S.A.
  • Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości PARP.  

Do zadań Międzyresortowego Zespołu ds. Polityki Kosmicznej w Polsce, stanowiącego platformę informacyjno-koordynacyjną dla resortów zajmujących się poszczególnymi obszarami aktywności kosmicznej należy:

  1. koordynowanie działań związanych z członkostwem Polski w Europejskiej Agencji Kosmicznej;
  2. uczestnictwo w formułowaniu założeń polskiej polityki kosmicznej i krajowego programu dotyczącego sektora kosmicznego;
  3. uczestnictwo w ocenie działalności komórki organizacyjnej do spraw wspierania przedsiębiorczości w sektorze kosmicznym w Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości;
  4. rekomendowanie odpowiednich zapisów budżetowych na kolejny rok w odniesieniu do wysokości składki opcjonalnej do Europejskiej Agencji Kosmicznej.      

W pracach Zespołu mogą brać udział, z głosem doradczym, osoby niebędące członkami Zespołu, zaproszone przez przewodniczącego, w szczególności eksperci i przedstawiciele biznesu. Posiedzenia Zespołu odbywają się przynajmniej raz na kwartał z inicjatywy przewodniczącego lub na wniosek co najmniej połowy członków Zespołu.

Zespół Zadaniowy ESA – tzw.  TASK FORCE PL – ESA

Jako kraj członkowski ESA, Polska ma prawo odzyskać około 80-90% składki przeznaczonej na kontrakty przemysłowe ESA w formie zleceń dla polskich podmiotów. Podstawą do uzyskania ww. zwrotu jest dobrze rozwinięty krajowy sektor kosmiczny. Aby zabezpieczyć interesy Polski i krajowych podmiotów (przedsiębiorcy i jednostki naukowo-badawcze), na okres przejściowy, tzn. pierwszych 5 lat członkostwa w Agencji powołano Zespół Zadaniowy (z ang. Task Force, TF) zadaniem którego jest organizacja programu Polish Industry Incentive Scheme. Program ten realizowany będzie - w rezultacie skutecznie przeprowadzonych negocjacji o przedłuzeniu na kolejne dwa lata, do 2019 r.

Polish Industry Incentive Scheme jest programem, w którym odbywające się konkursy są dedykowane wyłącznie na polski rynek i którego celem jest dostosowanie zainteresowanych polskich podmiotów  do udziału w programach i projektach ESA. Budżet programu to 45% obowiązkowej składki Polski do ESA, przeznaczanej wyłącznie na kontrakty dla krajowych firm i instytutów naukowo-badawczych.  

Polski Zespół Zadaniowy – tzw.  TASK FORCE PL

Zespół współpracuje z ww. Zespołem Zadaniowym ESA (TASK FORCE PL - ESA) w szczególności w obszarze prac nad procedurami i monitorowaniem wydatkowania środków finansowych przez ESA na kontrakty z polskimi przedsiębiorcami oraz programowanie działań ukierunkowanych na wspieranie polskiego sektora kosmicznego w pozyskiwaniu projektów przemysłowo-naukowych w celu zapewnienia optymalnego wydatkowania polskiej składki obowiązkowej. Do zadań Zespołu należy m. in. ocena wniosków polskich podmiotów o poparcie – Letter of Support.  Przewodniczącą Zespołu jest Pani Anna Nałęcz-Kobierzycka, Szefowa Polskiej Delegacji do Europejskiej Agencji Kosmicznej, Naczelnik Wydziału Polityki Kosmicznej Ministerstwa Przedsiębiorczości i Technologii.

Krajowe Inteligentne Specjalizacje w kosmosie

Krajowe Inteligentne Specjalizacje KIS są to obszary badawczo-rozwojowe i innowacyjne w których powstają towary i usługi, mające największy potencjał  konkurowania nie tylko na arenie krajowej ale i międzynarodowej. Ministerstwo Rozwoju (obecnie Ministerstwo Przedsiębiorzości i Technologii) w procesie konsultacji z partnerami społecznymi wytypowało 19 KIS-ów. Wśród KIS znalazły się specjalizacje, w ramach których dalszy rozwój technik i technologii, a w konsekwencji  produktów i usług, może następować w oparciu o rozwiązania stosowane w sektorze kosmicznym,  oraz takie które wdrażane i wykorzystywane w wielu sektorach gospodarki tradycyjnej mogą też znaleźć zastosowanie w sektorze kosmicznym.

Są to niżej wymienione KIS:

KIS 10 Wielofunkcyjne materiały i kompozyty o zaawansowanych właściwościach, w tym nanoprocesy i nanoprodukty
KIS 11 Sensory (w tym biosensory) i inteligentne sieci sensorowe
KIS 12 Inteligentne sieci i technologie informacyjno-komunikacyjne oraz geoinformacyjne
KIS 13 Elektronika drukowana, organiczna i elastyczna
KIS 14 Automatyzacja i robotyka procesów technologicznych
KIS 15 Fotonika
KIS 16 Inteligentne technologie kreacyjne

Więcej informacji o Krajowych Inteligentnych Specjalizacjach dostępne jest na stronie: www.smart.gov.pl

Programy badań-wsparcia NCBiR i NCN

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju realizuje programy strategiczne rozwoju badań i wdrożeń technologii w dziedzinach, które mogą być wykorzystane w eksploracji przestrzeni kosmicznej. Są to:

Program INFOSTRATEG - Zaawansowane technologie informacyjne, telekomunikacyjne i mechatroniczne.
Programem objęte sa następujące obszary:
- Przetwarzanie obrazów ze szczególnym uwzględnieniem zdjęć satelitarnych.
- Metody informatyczne w medycynie spersonalizowanej, diagnostyce, terapii i chemoinformatyce.
- Uczenie maszynowe w robotyce ze szczególnym uwzględnieniem sterowania autonomicznymi urządzeniami.
- Cyberbezpieczeństwo dla obywateli, przedsiębiorstw i administracji. Inteligentne systemy sterowania, zarządzania i łączności.          

Program TECHMATSTRATEG - Nowoczesne technologie materiałowe
Programem objęte są następujące obszary. Są to:
- Technologie materiałów konstrukcyjnych.
- Technologie materiałów fotonicznych i nanoelektronicznych.
- Technologie materiałów funkcjonalnych i materiałów o projektowanych właściwościach.
- Bezodpadowe technologie materiałowe i technologie biodegradowalnych materiałów inżynierskich.
- Technologie materiałów dla magazynowania i przesyłu energii. 

Więcej informacji o programach NCBiR i możliwości uczestnictwa/realizacji projektów dostępne jest na stronie NCBiR w Internecie.  

Narodowe Centrum Nauki wspiera działalność szeroko rozumianą działalność naukowo-badawczą, tak w obszarze krajowym jak i wymiarze międzynarodowym.
Rada Narodowego Centrum Nauki przyjęła za podstawę procesu kwalifikacji i oceny projektów badawczych podział na 25 paneli dziedzinowych (dyscyplin lub grup dyscyplin), tematycznie pokrywających cały obszar badań naukowych, w trzech głównych działach.
Aktualnie obowiązujący wykaz dyscyplin i grup dyscyplin (paneli NCN)
W odniesieniu do możliwości sfinansowania projektów ukierunkowanych na eksplorację przestrzeni kosmicznej szczególnie interesujące wydają się być następujące panele: 
ST7 Inżynieria systemów i telekomunikacji, w tym:elektronika, telekomunikacja, optoelektronika
ST8 Inżynieria procesów i produkcji, w tym: modelowanie, projektowanie, sterowanie, konstrukcje i procesy budowlane, inżynieria materiałowa, systemy energetyczne 
ST9 Astronomia i badania kosmiczne, w tym:  astrofizyka, astrochemia, astrobiologia, Układ Słoneczny, układy planetarne, astronomia gwiazdowa, galaktyczna i pozagalaktyczna, badania kosmiczne, instrumenty

Więcej informacji o możliwości udziału w projektach i konkursach NCN dostępne jest na stronie NCN w Internecie.

Polacy i polska myśl techniczna w kosmosie

Jedyny jak dotąd polski astronauta, Mirosław Hermaszewski, poleciał w kosmos 27 czerwca 1978 roku na 6 dni. Spędził je w rosyjskiej stacji orbitalnej Salut-6, gdzie uczestniczył w licznych eksperymentach, m.in. dotyczących uzyskiwania stopów metali trudnych do zmieszania na Ziemi i odczuwania smaku. W 1998 r. członkiem załogi promu Columbia był James Pawelczyk – Amerykanin pochodzenia polskiego.
Chociaż mieliśmy dotąd poza Ziemią tylko jednego „naszego człowieka”, mamy za to bardzo wysoką średnią (prawie 80 sztuk) sprzętu na głowę astronauty.  Pierwsze polskie urządzenia badawcze docierały w kosmos na rosyjskich rakietach, satelitach i sondach. Pionierski produkt naszej myśli kosmicznej poleciał w kosmos w 1970 roku w rakiecie Wertikal, mającej badać Słońce. Polskie  przyrządy znalazły się następnie w rosyjskich sondach kosmicznych Wega-1 i Wega-2 badających kometę Halleya. Obecnie współpracujemy przede wszystkim z Europejską Agencją Kosmiczną, której członkiem jesteśmy od 2012 roku, a także z NASA.          
Nasze urządzenia kosmiczne nie zawsze miały okazję się sprawdzić. Przepadły w dwóch marsjańskich misjach: Fobos w 1988 roku i Mars 96 w 1996 roku. Sondy Fobos zamilkły w pobliżu Czerwonej Planety, a Mars 96 spłonęła tuż po starcie. Polskie przyrządy zmarnowały się też w module Spektr radzieckiej stacji Mir, rozhermetyzowanym po kolizji z bezzałogowym statkiem Progress, który w czerwcu 1997 roku nie trafił w dok cumowniczy. W 2002 roku „ogłuchł i oniemiał” zaraz po starcie rosyjski satelita KOMPAS, wyposażony w nowatorskie urządzenie z Polski.   Polskie przyrządy zbudowane w Centrum Badań Kosmicznych PAN we Wrocławiu badały wiatr słoneczny podczas misji rosyjskich satelitów INTERBALL 1 i 2, wyniesionych na orbitę w 1995 i 1996 roku. Z kolei aparaty służące do obserwacji rozbłysków słonecznych i badania składu chemicznego korony słonecznej brały udział w misji Koronas-F rosyjskiego satelity wystrzelonego w 2001 r., badającego aktywność Słońca. To polskim urządzeniom badawczym przedsięwzięcie zawdzięcza największą niespodziankę, jaką było wykrycie dużych ilości potasu w koronie słonecznej. W pionierskiej misji do Tytana, największego księżyca Saturna, zakończonej 14 stycznia 2005 roku, doskonale spisał się polski czujnik temperaturowy. Przed opuszczeniem lądownika Huygens, na którym był umieszczony, szacowano, że sukcesem byłoby działanie tej aparatury przez 3 minuty. Tymczasem pracowała ponad godzinę! Nasze Centrum Badań Kosmicznych PAN brało udział także w budowie bardzo czułego urządzenia badającego m.in. skład chemiczny atmosfer odległych planet. Było ono częścią kosmicznego obserwatorium Herschela – misji Europejskiej Agencji Kosmicznej, przybywającego na orbicie od 2009 do 2013 roku.    

Mars-Express, sonda wysłana na Marsa w 2003 r., nadal bada powierzchnię, atmosferę i struktury pod powierzchnią planety. Dzięki polskiemu urządzeniu do analizy składu chemicznego w atmosferze Marsa wykryła metan. Wyjaśnienie pochodzenia tego gazu na Marsie jest wyzwaniem dla nauki. Jako związek nietrwały – musiał powstać tam niedawno. Pytanie tylko jak? Detektory wyprodukowane przez firmę VIGO System S.A. z Ożarowa Mazowieckiego od dwóch lat podróżują po powierzchni Marsa razem z łazikiem Curiosity wysłanym przez NASA. Polski przyrząd przeznaczony z kolei do badania atmosfery Wenus znajduje się na sondzie wenusjańskiej Venus-Express, która prowadziła badania tej planety przez okres 10 lat, tj. do końca 2015 r. Warte podkreślenia jest też, że na orbitach okołoziemskich umieszczone zostały  polskie satelity naukowe. Pierwszym był satelita LEM, wyniesiony na orbitę w listopadzie 2013 roku, natomiast drugi satelita naukowy HEVELIUSZ (zbudowany w CBK PAN z podzespołów głównie polskiej produkcji) umieszczony został na swojej orbicie w sierpniu 2014 r. Oba mierzą zmieniającą się jasność gwiazd w ramach polsko-austriacko-kanadyjskiego programu Brite. Mamy także swój skromny wkład w Międzynarodową Stację Kosmiczną. Nasze czujniki zostały umieszczone na manekinie wystawionym na zewnątrz ISS w ramach eksperymentu badającego działanie promieniowania kosmicznego na ludzkie ciało. Polskie anteny elektryczne są częścią kompleksu badawczego w rosyjskim segmencie stacji. W listopadzie 2014 roku, w ramach niezwykle ważnej misji Rosetta, powierzchnię komety Czuriumow-Gerasimienko zaatakował „penetrator”, będący częścią urządzenia MUPUS, skonstruowanego w Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie. Nastąpiło to chwilę po tym, jak lądownik Philae osiadł w grudniu 2014 r. na jądrze komety o wymiarach 3 na 5 km.    Polska specjalizuje się w budowie instrumentów wykorzystujących promieniowanie rentgenowskie do badania Słońca. Dlatego takich aparatów naszej konstrukcji nie zabraknie podczas misji Solar Orbiter. Przedsięwzięcie ruszy w lipcu 2017 roku, kiedy rakieta Atlas wyniesie w kosmos satelitę obserwacyjnego do badania Słońca.        

Na początku 2017 r. miało miejce nieudane lądowanie na Marsie lądownika Schapirelli misji ExoMars TGO. Na pokładzie sondy i lądownika znajdowały się instrumenty wykonane w Polsce. W Centrum Badań Kosmicznych PAN zbudowano zasilacz do kamery CaSSIS. Firma Creotech Instruments zamontowała elementy systemu zasilania kamery, a na pokładzie lądownika znajdują się detektory podczerwieni wykonane przez firmę Vigo System S.A.
Polskie instrumenty polecą także z misją sondy Juice do Jowisza i jego największych księżyców. Start sondy zaplanowano na rok 2022, a zbliżenie do odległej planety na 2030. Juice z polskimi przyrządami trafi na orbitę Ganimedesa – największego księżyca w Układzie Słonecznym.

Opracowano korzystając artykułu  „Polska myśl kosmiczna. Jaki wkład mają Polacy w badania nad Kosmosem?” zamieszczonego w portalu http://www.fokus.tv/nauka

Katalog przyrządów kosmicznych opracowanych i wykonanych w Centrum Badań Kosmicznych PAN okresie 1970 - 2016 r. (PDF 22 MB)